Trịnh Hữu Long - Phạm Đoan Trang - Lập luận căn bản mà một số người ủng hộ Điều 258 Bộ luật Hình sự đưa ra là: 258 là điều luật bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân; kẻ nào xâm phạm những giá trị ấy thì phải bị trừng phạt. Tuy nhiên, trái với lập luận căn bản này, 258 lại là một điều luật xâm phạm nghiêm trọng các quyền tự do của công dân, chứ không hề bảo vệ.
Nếu chỉ xét về khía cạnh tinh
thần và lý tưởng lập pháp, Điều 258 Bộ luật Hình sự
tỏ ra rất thuyết phục. Ta hãy xem:
“Điều 258. Tội lợi dụng các
quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước,
quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân. (1)
Người nào lợi dụng các quyền tự do ngôn luận, tự do
báo chí, tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tự do hội họp,
lập hội và các quyền tự do dân chủ khác xâm phạm lợi
ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ
chức, công dân, thì bị phạt cảnh cáo, cải tạo không
giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ sáu tháng đến
ba năm. (2) Phạm tội trong trường hợp nghiêm trọng thì
bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm.”
Chung quy lại, điều luật này có
nội dung là bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức,
công dân trong xã hội trước các hành vi xâm phạm của
người khác. Có vẻ đó là một ý chí lương thiện và
đầy tính lý tưởng, một thứ không thể phủ nhận và
bất cứ kẻ nào phủ nhận đều đáng bị trừng phạt.
Tuy vậy, các quyết định lập pháp không cần đến mạch
máu nóng chuyên chở những suy nghĩ giản đơn về sự
lương thiện như vậy. Nó cần hơn cả là một tư duy lập
pháp, kỹ thuật lập pháp dựa trên nền tảng công lý và
khoa học.
Mơ hồ, chung chung – điều
tối kỵ trong ngôn ngữ lập pháp
Trong ngôn ngữ pháp luật, có ít
nhất một điều mà các nhà soạn thảo phải tránh: sự
mơ hồ, chung chung (vagueness). Xem xét các điều khoản còn
lại của Bộ luật Hình sự, ta nhận thấy hầu hết
chúng đều quy định những hành vi rất cụ thể như giết
người, gây thương tích, hiếp dâm, trộm cắp, buôn bán
ma túy, nhận hối lộ, bắt giữ người trái pháp luật,...
Các điều khoản này nhằm bảo vệ những lợi ích cụ
thể của tổ chức và cá nhân trong xã hội. Lẽ dĩ
nhiên, pháp luật được xây dựng nên để bảo vệ những
lợi ích chính đáng của những thành viên trong xã hội.
Vậy thì tại sao lại có hẳn một điều luật sinh ra chỉ
để nhắc lại nguyên lý đó? Điều này cho chúng ta thấy
phạm vi điều chỉnh của Điều 258 rộng đến mức có
tính bao trùm lên toàn bộ hệ thống pháp luật chứ không
đơn giản là một điều luật đơn lẻ trong một bộ
luật đơn lẻ.
Theo Điều 8 Bộ luật Hình sự,
“tội phạm” được định nghĩa là “hành vi nguy hiểm
cho xã hội”. Khoa học hình sự chia hành vi thành hai
loại: hành động hoặc không hành động, chỉ những phản
ứng biểu hiện ra bên ngoài của một người. Như vậy,
tội phạm là những gì rất cụ thể, chứ không phải là
những nguyên lý hay lý tưởng.
Giả sử có một nghị định nào
đó quy định trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước
là tạo ra một môi trường Internet lành mạnh ở Việt
Nam. Với tính từ “lành mạnh”, nghị định này trở
thành mơ hồ, chung chung, vì nó không chỉ ra được một
ranh giới cụ thể giữa những trường hợp vi phạm và
không vi phạm. Không có tiêu chuẩn cụ thể nào để phân
định “lành mạnh” và “không lành mạnh”. Việc xem
phim sex chẳng hạn, có thể bị một người coi là đồi
bại, không lành mạnh, nhưng lại là hoạt động có tính
chất giải trí hoặc chữa bệnh, v.v. đối với người
khác.
Một điều khoản hoặc điều
luật mơ hồ, chung chung, nghĩa là nó có phạm vi áp dụng
rất rộng trong những trường hợp rất cụ thể.
Điều 258 (Tội lợi dụng các
quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước,
quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân) không
có tính từ nào phạm lỗi mơ hồ, chung chung, nhưng nó có
một động từ (“lợi dụng”) và một số danh từ
(“lợi ích của Nhà nước”) phạm lỗi này.
Nó dẫn đến một loạt câu hỏi:
- Thế nào là “lợi dụng”?
Tận hưởng quyền tự do của con người đến mức nào
thì bị coi là “lợi dụng”? Tại sao việc thực hiện
quyền của mình lại bị coi là lợi dụng?
- Sử dụng, hay nói đúng hơn,
tận hưởng, quyền tự do dân chủ đến mức nào thì bị
Nhà nước coi là “lợi dụng”?
- Có thể sử dụng các quyền tự
do dân chủ để làm những việc gì?
- Lợi ích của Nhà nước cụ
thể là gì? Ai quy định lợi ích của Nhà nước? Đã
từng có công dân nào nhìn thấy bảng danh sách các lợi
ích của Nhà nước để biết đường tránh vi phạm chưa?
Ví dụ, hành động in áo phản
đối đường lưỡi bò, chống dự án khai thác bauxite Tây
Nguyên, v.v. của một số người, nếu đã xâm phạm lợi
ích Nhà nước thì cụ thể là xâm phạm những gì, quy ra
thành tiền là bao nhiêu để nếu có thể thì người phạm
tội sẽ đền bù thiệt hại? Công dân Việt Nam có được
hưởng quyền tự do dân chủ đủ để... in áo không, và
nếu in thì in như thế nào là xâm phạm lợi ích Nhà
nước, như thế nào là không xâm phạm?
Điều 258 không có câu trả lời
cho các câu hỏi đó. Việc diễn giải hoàn toàn tùy thuộc
lực lượng công an và hệ thống tòa án, dưới sự lãnh
đạo duy nhất và tuyệt đối của Đảng. Và thế là sự
tùy tiện và lạm quyền lên ngôi.
Theo cáo trạng, trong số tang vật
của vụ án Đinh Nhật Uy có hai áo thun
ghi dòng chữ "No to U-Line, Yes
to UNCLOS".
Uy chỉ mới tàng trữ, chưa mặc áo, nhưng
đã bị khép vào tội 258.
Vậy hàng chục người đã từng
sản xuất, tàng trữ,
mặc loại áo thun nói trên có bị kết tội không?
mặc loại áo thun nói trên có bị kết tội không?
Điều 258 đã bảo vệ được
ai?
Một số người bảo vệ Điều
258 cho rằng điều luật này bảo vệ tổ chức và công
dân khỏi bị “xâm phạm lợi ích hợp pháp”, và họ
suy luận thêm: Đó là bảo vệ tổ chức và công dân khỏi
bị vu khống, bị xúc phạm danh dự và nhân phẩm.
Nếu vậy thì họ vướng vào một
mâu thuẫn: Bộ luật Hình sự đã có các điều khoản
quy định về tội làm nhục người khác (Điều 121) và
tội vu khống (Điều 122). Hai tác giả bài viết này không
hoàn toàn đồng tình với việc xem xét hành vi làm nhục
và hành vi vu khống dưới góc độ hình sự, vì ở đây
có dấu hiệu hình sự hóa các quan hệ dân sự. Tuy nhiên,
điều này một lần nữa chứng minh sự chồng chéo và
bao trùm của Điều 258.
Thông thường, việc xâm phạm
danh dự, nhân phẩm được bảo vệ bằng Bộ luật Dân
sự. Bộ luật Dân sự 2005 có Điều 37 về bảo vệ danh
dự, nhân phẩm, uy tín; Điều 38 bảo vệ quyền bí mật
đời tư; và các quy định về bồi thường thiệt hại.
Luật Báo chí cũng cấm việc đưa
tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống nhằm xúc phạm danh
dự của tổ chức, danh dự, nhân phẩm của công dân.
Điều vô duyên nhất sẽ đến
khi Nhà nước bắt giữ một người vì cho rằng họ đã
lợi dụng quyền tự do ngôn luận xâm phạm lợi ích của
một người khác, kết luận điều tra được ban ra, Viện
Kiểm sát truy tố, khi ra đến tòa thì người bị hại
tuyên bố: Tôi không cảm thấy bị xâm phạm gì cả. Khi
ấy, Nhà nước sẽ ăn nói ra sao?
Chừng đó quy định, điều khoản
của pháp luật xem ra đã quá đủ cho công dân và tổ
chức. Vậy thì, Điều 258 ra đời để bảo vệ ai? Câu
trả lời: bảo vệ lợi ích của Nhà nước. Mà lợi ích
của Nhà nước là gì thì lại tùy vào sự yêu ghét và
diễn giải của bộ máy công quyền.
Nói cho đúng thì năm 2010, nền
tư pháp và an ninh Việt Nam đã tạo tiền lệ sử dụng
Điều 258 thay cho các điều khoản pháp luật hiện hành
khác để xử lý một trường hợp “nói xấu” người
khác. Đó là khi blogger Cô Gái Đồ Long bị bắt theo Điều
258, vì có hành động viết blog động chạm tới gia đình
một ông tướng công an. Vụ bắt giam Cô Gái Đồ Long, do
đó, khiến chúng ta tưởng như ông tướng công an đó
chính là Nhà nước – bởi nếu ông là công dân thì đã
có những điều luật khác để bảo vệ quyền và lợi
ích, danh dự và nhân phẩm của ông rồi kia mà.
Như vậy, có thể nói ngắn gọn
là: Điều 258 đã được vận dụng để bảo vệ lợi
ích của Nhà nước và công an.
Hàng chục người đã bị bắt
vì 258
Trên phương diện lập pháp, Điều
258 bất hợp lý, tùy tiện và xâm phạm quyền công dân
như thế. Và trên thực tế, điều luật này quả thật
đã được chính quyền lợi dụng để bắt giữ, xét xử
và bỏ tù ít nhất 32 người, tính từ năm 2006 đến nay.
(*) Trong số này, có một số trường hợp bị bắt vì
Điều 258, nhưng về sau được/ bị chuyển đổi tội
danh. Điều đó cũng cho thấy công dụng bảo vệ chế độ
tuyệt vời của 258: Đôi khi nó là cái cớ ban đầu để
công an bắt giữ những người nói/viết những gì mà
chính quyền không ưa; cứ bắt giam cái đã rồi sẽ điều
tra, nghiên cứu để chuyển đổi tội danh cho phù hợp
sau.
- Năm 2006: Đoàn Văn Diên (Hiệp
hội Đoàn kết Công Nông Việt Nam)
- Năm 2007: Trương Minh Đức (nhà
báo tự do), Trương Minh Nguyệt (Hội Ái hữu Tù nhân
Chính trị và Tôn giáo), Nguyễn Văn Ngọc, Trịnh Quốc
Thảo (nhóm Người Việt Nam yêu nước)
- Năm 2008: Nguyễn Việt Chiến
(báo Thanh Niên), Nguyễn Văn Hải (báo Tuổi Trẻ). Chuyển
đổi tội danh thành Điều 281 Bộ luật Hình sự, “Tội
lợi dụng chức vụ, quyền hạn khi thi hành công vụ”.
- Năm 2009: Nguyễn Ngọc Như Quỳnh
(tức blogger Mẹ Nấm), Bùi Thanh Hiếu (blogger Người Buôn
Gió), Phạm Đoan Trang
- Năm 2010: Lê Nguyễn Hương Trà
(nhà báo, blogger Cô Gái Đồ Long)
- Năm 2011: Nguyễn Văn Lía (tín
đồ Phật giáo Hòa Hảo)
- Năm 2012: Trần Hoài Ân (tín đồ
Phật giáo Hòa Hảo), 22 thành viên của Hội đồng Công
luật Công án Bia Sơn. Các trường hợp thuộc Hội đồng
Công luật Công án Bia Sơn sau này đều được/ bị chuyển
đổi tội danh thành Điều 79 Bộ luật Hình sự.
- Năm 2013: Trương Duy Nhất, Phạm
Viết Đào (nhà báo), Đinh Nhật Uy (blogger)
Điểm chung lớn nhất giữa các
trường hợp bị bắt tạm giam, hoặc bị xét xử và chịu
án tù này là: Tất cả đều bị bắt vì tội lạm dụng
các quyền tự do dân chủ, xâm phạm lợi ích – chủ yếu
là của Nhà nước!
Điều 258 xâm phạm quyền công
dân là thế, nhưng vẫn có một bộ phận dư luận ủng
hộ, vì sao? Có lẽ tinh thần ủng hộ tuyệt đối đó
xuất phát từ tư duy “Nhà nước luôn đúng”. Lối tư
duy “Nhà nước luôn đúng” này khiến những người đó
tin tưởng và ủng hộ đường lối, chủ trương, chính
sách bất kể hay dở, và hằn học với tất cả các ý
kiến phản bác hay đặt vấn đề trái chiều.
-------
(*) Danh sách trên đây chỉ bao
gồm những trường hợp bị bắt vì Điều 258 mà giới
truyền thông (báo chí, blog, mạng xã hội) có đề cập.
Trên thực tế, ở Việt Nam có thể còn rất nhiều vụ
bắt giữ (tạm giam hoặc tù có án) nhân danh “bảo vệ
lợi ích Nhà nước” theo Điều 258 mà ít hoặc không
được truyền thông biết đến.
0 nhận xét: